Opdat we nooit zouden vergeten

Collega’s van Audiologie & Communicatie tijdens de bijeenkomst van de Vrije Denkers en Full Circle bij Brightlands Heerlen.

Afgelopen week was ik samen met mijn collega’s van de divisie Audiologie & Communicatie te gast bij Brightlands in Heerlen.

Een prachtige plek waar wetenschap, technologie en innovatie samenkomen. De bijeenkomst was georganiseerd door de Vrije Denkers in samenwerking met Full Circle en stond in het teken van AI, artificiële intelligentie, de toekomst en de vraag hoe technologie ons leven zal veranderen.

Juist voor ons vakgebied voelde dat bijzonder. Want hoewel we dagelijks bezig zijn met gehoor, tinnitus, spraak, taal en communicatie, weten we misschien als geen ander dat horen veel meer is dan enkel de oren. Communicatie gaat uiteindelijk niet over techniek alleen. Niet over geluid alleen. Communicatie gaat over verbinding tussen mensen.

Nog voordat het programma begon viel mij iets op. In de zaal werd gebruikgemaakt van een bijzondere techniek. Geen enorme luidsprekers die het geluid steeds harder maakten, maar een systeem waarbij lage tonen vooral voelbaar werden gemaakt.

Trilelementen onder de vloer zorgden ervoor dat je de muziek niet alleen hoorde, maar vooral beleefde. Het geluid leek overweldigend aanwezig zonder daadwerkelijk hard te zijn.

Als audioloog moest ik glimlachen. Want eigenlijk ging dit over iets waar ik al jaren over spreek. We horen met ons brein, met onze verwachtingen, met onze emoties en met onze aandacht. Soms horen we zelfs met ons lichaam.

Terwijl de dag verderging en we spraken over kunstmatige intelligentie, algoritmes en de toekomst, gebeurde er iets onverwachts. De oefening die uiteindelijk de meeste indruk op mij maakte had namelijk niets met AI te maken.

We gingen tegenover elkaar staan. Twee aan twee. Alsof een gesprek zou beginnen. Maar spreken mocht nog niet. Eerst moesten we kijken naar de ademhaling van de ander. Kun je zien wanneer iemand inademt? Wanneer iemand uitademt? Kun je afstemmen op het ritme van een ander mens? Daarna volgde een eenvoudige Aaaaa-klank. Geen woorden. Geen discussie. Geen argumenten. Alleen luisteren. Kunnen we samen dezelfde toon vinden? Kunnen we resoneren?

Vervolgens kwam de oefening die werkelijk binnenkwam.

Twee minuten lang in stilte naar de ogen van de ander kijken.

Ik had verwacht dat twee minuten kort zouden zijn. Ze voelden eindeloos. En tegelijkertijd waren ze voorbij voordat ik het besefte. Ik zag de kleur van de ogen, de glinstering, de vermoeidheid, de kracht en de kwetsbaarheid. Op sommige momenten leek het alsof er bijna een traan zichtbaar werd.

Later moest ik denken aan de performance van Marina Abramović. Urenlang zat zij tegenover onbekenden. Mensen mochten plaatsnemen en niets anders doen dan kijken. Geen woorden. Geen uitleg. Alleen aanwezigheid. Mensen begonnen te huilen. Niet omdat er iets werd gezegd, maar omdat ze zich werkelijk gezien voelden. Toen onverwacht haar voormalige partner tegenover haar kwam zitten, vloeiden bij beiden de tranen. Geen woorden waren nodig.

Dat beeld bleef hangen.

En later die avond moest ik denken aan Elon Musk.

Niet omdat ik hem bewonder. Integendeel. Wat mij bezighoudt is wat hij symboliseert. Een tijdperk waarin groter, sneller en verder bijna vanzelfsprekend de richting lijken te zijn geworden. Een tijdperk waarin de rijkste mensen op aarde dromen van kolonies op Mars terwijl steeds meer mensen moeite hebben om zich gehoord te voelen op aarde.

Begrijp me goed. Zonder wetenschap geen vooruitgang. Zonder innovatie geen geneeskunde. Zonder nieuwsgierigheid geen ontdekking. Maar soms vraag ik mij af of we niet opnieuw een oude vergissing dreigen te maken.

De geschiedenis staat immers vol met beschavingen die dachten dat zij de uitzondering waren.

De Egyptenaren bouwden piramides die de eeuwigheid moesten trotseren. De Romeinen bouwden een rijk waarvan zij dachten dat het voor altijd zou bestaan. De Maya’s bouwden steden die vandaag nog steeds bewondering oproepen.

Machthebbers, koningen, keizers en dictators geloofden telkens opnieuw dat hun macht blijvend was, dat zij boven de geschiedenis stonden en dat zij de regels van de menselijkheid hadden overstegen.

Sommigen spraken zelfs over de Übermensch. De mens die sterker, slimmer en meer waard zou zijn dan anderen.

De geschiedenis heeft over dergelijke ideeën zelden vriendelijk geoordeeld. Niet omdat ambitie verkeerd is. Niet omdat kennis verkeerd is. Niet omdat technologie verkeerd is. Maar omdat beschavingen kwetsbaar worden zodra zij vergeten dat iedere mens afhankelijk blijft van andere mensen.

Misschien is het grootste risico van onze tijd niet dat mensen als Elon Musk bestaan. Misschien is het grootste risico dat wij rijkdom, technologische macht en succes gaan verwarren met wijsheid.

De geschiedenis laat zien dat beschavingen niet worden gedragen door visionairs alleen. Zij worden in balans gehouden door leraren, zorgverleners, kunstenaars, wetenschappers, journalisten, rechters, vrijwilligers, ouders en burgers.

Door mensen die elkaar blijven bevragen. Door mensen die macht durven begrenzen. Door mensen die blijven herinneren wat werkelijk van waarde is.

Misschien is het daarom dat een oud antropologisch verhaal mij zo raakt. Er werd ooit gevraagd wat het eerste teken van beschaving was. Niet een werktuig. Niet een speerpunt. Niet een gebouw. Maar een genezen dijbeen.

Een gebroken dijbeen betekende vroeger vrijwel zeker de dood. Je kon niet jagen, niet vluchten en niet voor jezelf zorgen. Maar dit bot was genezen. Dat betekende dat iemand geholpen moest zijn. Iemand had voedsel gebracht, bescherming geboden, gewacht en gezorgd.

Misschien begon beschaving niet toen wij leerden bouwen.

Misschien begon beschaving toen wij leerden zorgen.

Dat is misschien wel de belangrijkste les die de geschiedenis ons probeert te leren. Niet hoe hoog een beschaving kan reiken. Niet hoeveel rijkdom zij verzamelt. Niet hoeveel technologie zij ontwikkelt. Maar hoeveel menselijkheid zij weet te behouden.

De ware maat van een beschaving is niet hoe hoog zij kan reiken, maar hoe zij omgaat met degenen die niet meer kunnen staan. Hoe zij zorgt voor haar ouderen, haar zieken, haar kwetsbaren, voor degenen die geen macht hebben en voor degenen die niet gehoord worden.

Als klinisch fysicus-audioloog heb ik duizenden mensen ontmoet. Door al die gesprekken heen heb ik één ding geleerd.

De grootste pijn ontstaat vaak niet doordat iemand iets hoort of niet meer hoort, maar doordat iemand zich niet gehoord voelt. Misschien geldt dat niet alleen voor individuen. Misschien geldt dat ook voor samenlevingen.

Aan het einde van de dag besefte ik ineens waarom die oefening zo binnenkwam. Twee minuten stil naar een ander mens kijken. Het deed mij denken aan een ander moment waarop wij als samenleving twee minuten stil zijn. Op 4 mei. Twee minuten stilte. Niet om te discussiëren. Niet om gelijk te krijgen. Niet om onszelf centraal te stellen. Maar om te herinneren. Om aanwezig te zijn. Om stil te staan bij de mens achter de geschiedenis.

Voor mij zijn 4 en 5 mei geen twee dagen per jaar. Ze zijn een herinnering die het hele jaar door relevant blijft. Een herinnering aan wat er gebeurt wanneer macht belangrijker wordt dan menselijkheid, wanneer superioriteit belangrijker wordt dan gelijkwaardigheid en wanneer mensen ophouden elkaar werkelijk te zien.

Misschien zouden we die oefening vaker moeten doen. Niet alleen tijdens een training. Niet alleen tijdens een congres. Maar gewoon. Met een collega, een partner, een kind, een ouder, iemand met wie we het oneens zijn of zelfs een onbekende. Twee minuten. Geen woorden. Alleen kijken. Alleen aanwezig zijn.

Ik vermoed dat er dan iets zichtbaar wordt wat we in het dagelijks leven vaak missen. Niet de functie. Niet de politieke voorkeur. Niet het inkomen. Niet de afkomst.

Maar de mens.

Misschien is dat uiteindelijk wat kunst doet. Wat goede zorg doet. Wat liefde doet. Wat herdenken doet. Ze nodigen ons uit om even stil te vallen en opnieuw te zien wat er al die tijd al was.

Misschien begint beschaving nog steeds op dezelfde plek als duizenden jaren geleden.

Bij een mens die zich ontfermt over een ander mens.

Horen is zo veel meer dan enkel de oren.

Misschien geldt dat voor ons allemaal.

Opdat we nooit zouden vergeten…