Woorden die gehoord worden

Soms schrijf je een tekst en hoop je dat hij iets raakt.

Soms weet je pas na publicatie wat hij werkelijk heeft losgemaakt.

Het essay Horen is meer dan enkel de oren, dat ik schreef voor de de Volkskrant, verscheen net voor de feestdagen. Het ging over horen, maar misschien nog wel meer over erbij horen. Over hoe mensen kunnen verdwijnen uit gesprekken, uit gezelschap, zonder ooit echt weg te zijn.

Wat ik niet had kunnen voorzien, was wat er daarna gebeurde.

Ik kreeg berichten van mensen die het met tranen in hun ogen lazen.

Van partners die zich ineens begrepen voelden.

Van mensen met gehoorverlies, tinnitus, overprikkeling - maar ook van anderen, voor wie niet gehoord worden een heel andere oorsprong heeft.

Zelfs De Stotterbond liet weten hoe sterk zij zich in dit verhaal herkenden. Dat raakte me diep. Want het bevestigt iets wat ik dagelijks zie in mijn werk:

dit gaat niet over één diagnose, maar over een menselijke ervaring.

Wanneer herkenning iets opent

Een mevrouw mailde mij over haar partner. Over het opzien tegen een kerstdiner. Over hoe een uitnodiging die voor anderen vanzelfsprekend is, voor iemand met gehoorverlies een bron van spanning en verdriet kan worden. Over een man die de dag vóór Kerst huilend op de bank zat, omdat hij niet meer kon denken in mogelijkheden, alleen nog in wat hem zou ontglippen.

Uiteindelijk werd er gezocht naar iets kleins maar wezenlijks: een tafelschikking. Veiligheid. Begrip. Niet opgelost - maar wel gedragen.

Na het lezen van het essay werd het gesprek opengebroken. Binnen de familie. Bij mensen die het eerder niet zagen. Niet omdat iemand “gelijk kreeg”, maar omdat woorden hielpen om te zien wat eerder onzichtbaar was.

Dat is wat verhalen kunnen doen.

Waarom ik dit essay hier deel

Het artikel is op dit moment alleen volledig te lezen achter de betaalmuur van de Volkskrant. Tegelijkertijd is het mijn tekst, mijn stem en de verhalen die erin doorklinken zijn van zovelen.

Daarom deel ik het hier integraal.

Niet omdat het af is.

Niet omdat het een standpunt oplegt.

Maar omdat het uitnodigt tot een ander soort luisteren.

Wie het oorspronkelijke artikel in de Volkskrant wil lezen, vindt het hier:

👉 Kerst legt de pijn van niet écht gehoord worden bloot – de Volkskrant

Essay Volkskrant

Titel: Horen is meer dan enkel de oren

Kerst is het feest van samenzijn.

Maar voor veel mensen is het ook het moment waarop duidelijk wordt wie nog meedoet en wie langzaam is afgehaakt.

Niet iedereen die aan tafel zwijgt, wil zwijgen.

Niet iedereen die zich terugtrekt, zoekt stilte.

Soms is luisteren simpelweg te vermoeiend geworden.

Als klinisch fysicus-audioloog zie ik dagelijks wat dat betekent. Mensen die formeel “nog goed horen”, maar gesprekken niet meer kunnen volgen. Die lachen op het juiste moment, knikken, meedoen en thuis uitgeput achterblijven. Wat zij verliezen is zelden alleen geluid. Het is hun plek in het gesprek. In het gezin. In de wereld.

Horen wordt vaak gereduceerd tot een technisch proces: oren, zenuwen, hersenen. Maar wie echt luistert naar mensen met tinnitus, gehoorverlies of overprikkeling, weet dat horen vooral relationeel is. Het bepaalt of je mee kunt doen. Of je ertoe doet.

Horen is zoveel meer dan enkel de oren.

Dat besef klinkt krachtig door in het Heiligenstädter Testament van Ludwig van Beethoven. In 1802 schreef hij vier aangrijpende pagina’s aan zijn broers. Niet over muziek, maar over schaamte. Over het vermijden van gezelschap. Over het onvermogen om te zeggen: ik hoor u niet. Beethoven beschrijft hoe hij zich losgezongen voelt van het leven, niet door zijn doofheid zelf, maar door wat die met zijn relaties doet.

Hij overwoog zelfdoding. Niet omdat hij niets meer te zeggen had, maar omdat hij zich niet meer gehoord voelde.

Dat hij bleef leven en bleef componeren, maakt zijn verhaal niet heroïsch, maar menselijk. Beethoven vond geen genezing. Hij vond een andere vorm van verbinding.

Ook in de beeldende kunst zien we hoe zintuiglijke ontregeling zich vertaalt naar existentiële eenzaamheid. Vincent van Gogh leefde met perioden van duizeligheid, oorsuizen en verwarring. Achteraf diagnoses plakken is weinig zinvol. Wat telt is dat zijn werk laat zien hoe intens de wereld kan binnenkomen en hoe iemand desondanks blijft zoeken naar betekenis.

Edvard Munchs De Schreeuw wordt vaak in verband gebracht met tinnitus. Maar het schilderij gaat niet over een oor. Het gaat over een ervaring: innerlijk lawaai dat niet wordt gedeeld. Een schreeuw die geen antwoord krijgt.

In mijn spreekkamer zie ik die schreeuw in stilte. Mensen die kerstontmoetingen vermijden omdat praten inspanning is geworden. Omdat geluid geen decor meer is, maar een obstakel. Stilte wordt veiliger dan gesprek. Afwezigheid veiliger dan uitleg.

Wat volgt is vaak een onzichtbare eenzaamheid. Want wie geen zichtbaar verlies heeft, wordt geacht mee te doen. Wie lacht, lijkt geen probleem te hebben.

Toch weten we dat niet gehoord worden - letterlijk én figuurlijk - diep ingrijpt op welzijn en identiteit. Het raakt aan iets fundamenteels: de behoefte om erbij te horen.

Misschien is dát wel de kern van horen.

Niet het waarnemen van geluid, maar het ervaren van verbinding.

Kerst legt dat scherp bloot. In wie spreekt. In wie zwijgt. In wie luistert en wie wordt gehoord.

Een luisterend oor begint daarom niet bij perfecte oren, maar bij aandacht. Bij de bereidheid om werkelijk aanwezig te zijn, ook als het gesprek moeizaam verloopt.

Beethoven kon de wereld niet meer horen zoals vroeger.

Maar hij werd gehoord.

Misschien is dat de uitnodiging van deze tijd:

om opnieuw te leren luisteren.

Niet alleen met onze oren, maar met alles wat we zijn.