Deel III – Het oor als wond
- Art of Hearing | Dyon Scheijen
- 3 dagen geleden
- 5 minuten om te lezen
Bijgewerkt op: 1 dag geleden
Where Art Meets Science
Een reeks essays over horen, waarnemen en de binnenwereld van de mens.
Deel III – Het oor als wond
Vincent van Gogh en Edvard Munch – over intensiteit, resonantie en mens-zijn
Na Bosch werd het oor monumentaal.
Na Goya werd de nacht psychologisch.
Bij Van Gogh en Munch wordt de binnenwereld niet langer verbeeld als symbool of satire.
Ze wordt belichaamd.
Hier staan geen monsters meer.
Hier staat een mens.
Vincent van Gogh – Het zelfportret met verbonden oor
Vincent van Gogh schilderde meerdere zelfportretten in de periode na het oorincident van december 1888.
Van Gogh maakte zoveel zelfportretten niet alleen om zijn gemoed en lichamelijke toestand te onderzoeken, maar ook omdat hij erg weinig geld had om modellen te betalen. Hij was zo arm dat hij vaak op doek restjes en zelfs op theedoeken werkte, waardoor hij zichzelf keer op keer als model moest gebruiken om te studeren en zijn techniek te ontwikkelen.
Wanneer je het Zelfportret met verbonden oor aandachtig bekijkt, valt iets op:
de wond domineert het schilderij niet.
De bandage is aanwezig, zichtbaar, bijna klinisch wit.
Maar het is niet de wond die het beeld draagt.
Het is de blik.
Zijn ogen kijken niet dramatisch.
Niet verwilderd.
Niet theatrale waanzin.
Ze kijken stil.
Alsof hij zichzelf observeert.
Alsof hij probeert te begrijpen wat er gebeurd is.
Achter hem zien we een Japanse prent aan de muur. Dat detail is niet toevallig. Van Gogh bewonderde Japanse kunst om haar eenvoud en helderheid. Misschien zocht hij rust in die heldere lijnen.
De achtergrond is koel groen.
Zijn huid bijna bleek.
De jas donker.
Er is contrast.
Maar geen chaos.
Dit is geen schilderij van explosie.
Het is een schilderij van overleving.
Van Gogh schreef:
“Ze zeggen – en ik wil het best geloven – dat het moeilijk is zichzelf te kennen, maar het is ook niet gemakkelijk zichzelf te schilderen.”
Dit zelfportret is geen verslag van een incident.
Het is een poging tot zelfbegrip.
Het oor als grens
Het oor is hier geen symbolisch monument zoals bij Bosch.
Geen allegorie.
Het is vlees.
Kwetsbaar.
Het is het orgaan waarmee wij stemmen ontvangen.
Waarmee wij nuance horen.
Waarmee wij ons verhouden.
Wanneer dat orgaan beschadigd raakt – letterlijk of figuurlijk – verandert relatie.
Van Gogh werd vaak als moeilijk ervaren.
Maar in zijn brieven toont hij juist een man met groot verlangen naar verbondenheid.
Hij schreef aan Theo:
“Wat zou het leven zijn als wij niet de moed hadden iets te ondernemen?”
Die zin klinkt bijna eenvoudig.
Maar gelezen tegen de achtergrond van eenzaamheid en miskenning krijgt zij gewicht.
Moed is hier niet heroïsch.
Moed is blijven schilderen.
Blijven proberen.
Blijven kijken.
Intensiteit als zintuig
Van Gogh gebruikte kleur niet om de wereld correct weer te geven, maar om haar te ervaren.
Hij schreef:
“In plaats van precies weer te geven wat ik voor mij zie, gebruik ik kleur willekeuriger om mijzelf krachtiger uit te drukken.”
Dat is een revolutionaire gedachte.
Hij schilderde niet wat hij zag.
Hij schilderde wat hij voelde bij wat hij zag.
Kleur werd emotie.
Lijn werd spanning.
Verf werd regulatie.
Misschien was schilderen voor hem wat voor anderen gesprek is.
Een manier om innerlijke onrust te ordenen.
Edvard Munch – De schreeuw als resonantie
Edvard Munch beschreef in zijn dagboek het moment dat zou uitgroeien tot The Scream:
“I was walking along the road with two friends – the sun was setting – suddenly the sky turned blood red… I felt a scream pass through nature.”
De cruciale zin is niet dat hij schreeuwde.
Maar dat hij een schreeuw voelde die door de natuur ging.
Wanneer we het schilderij bekijken, zien we geen realistische weergave van een landschap.
De lucht golft.
De fjord buigt.
De lijnen trillen.
De figuur op de voorgrond houdt zijn handen tegen zijn hoofd. Niet tegen zijn mond.
Alsof het geluid niet van binnen naar buiten wil.
Maar van buiten naar binnen komt.
De mond staat open, maar de schreeuw lijkt geen stemgeluid.
Het is een vibratie.
Het hele schilderij is beweging.
Het landschap resoneert met de emotie.
Hoewel Van Gogh en Munch elkaar nooit persoonlijk hebben ontmoet, koesterde Munch een grote bewondering voor Van Gogh’s werk.
Hij zag in Van Goghs intense expressie en gebruik van kleur een voorbeeld dat hem door zijn eigen leven en werk bleef inspireren.
In 1933 schreef Munch zelfs dat Van Gogh in zijn korte leven:
“Van Gogh war ein Mensch, der mit seiner eigenen Flamme brannte.
Die Flamme erlosch nicht; nur sein Körper ging zugrunde.”
(Van Gogh was een mens die brandde door zijn eigen vlam.
Die vlam doofde niet; alleen zijn lichaam ging ten onder.)
Angst als golf
Waar Van Gogh kleur laat vibreren, laat Munch lijn vibreren.
Er is geen stabiele horizon.
Geen vast referentiepunt.
Alles lijkt mee te bewegen.
Dit is geen illustratie van angst.
Dit is ervaring van angst.
En hier raakt kunst opnieuw aan wat wij vandaag weten over waarneming.
Emotie beïnvloedt perceptie.
Stress verandert interpretatie.
Angst kan zintuiglijke intensiteit vergroten.
Munch schreef ook:
“Without anxiety and illness I should have been like a ship without a rudder.”
Niet omdat hij ziekte verheerlijkt.
Maar omdat hij erkent dat zijn kwetsbaarheid richting gaf aan zijn werk.
Verwantschap tussen Van Gogh en Munch
In het Van Gogh Museum werden hun werken ooit naast elkaar getoond.
Niet om stijl te vergelijken.
Maar om gevoeligheid zichtbaar te maken.
Beiden zochten zij naar een taal voor innerlijke spanning.
Van Gogh via kleur.
Munch via vervorming.
Beiden schilderden geen objectieve werkelijkheid.
Maar beleefde werkelijkheid.
Mens-zijn
Wat mij in beide kunstenaars raakt, is dit:
Zij reduceren zichzelf niet tot hun kwetsbaarheid.
Maar ze ontkennen haar ook niet.
Ze maken haar zichtbaar.
Niet als klacht.
Niet als slachtofferrol.
Maar als onderdeel van mens-zijn.
Van Gogh schrijft in een andere brief:
“Er is niets werkelijk artistiekers dan mensen lief te hebben.”
Dat is misschien wel zijn meest radicale uitspraak.
Niet kleur.
Niet techniek.
Maar liefde.
De beweging in de reeks
Bosch maakte het oor monumentaal.
Goya liet de rede slapen.
Van Gogh toont de wond.
Munch toont de resonantie.
De binnenwereld is nu geen hel meer.
Geen satire.
Geen abstracte nacht.
Ze is mens.
Kwetsbaar.
Intens.
Levend.
En misschien is dat de kern van deze reeks:
Niet de aandoening.
Niet de diagnose.
Maar de mens.
Mijn bewondering voor Vincent
Ik heb een diepe bewondering voor Vincent van Gogh.
Hij werd 37 jaar.
Zevenendertig.
En in die korte tijd maakte hij meer dan 800 schilderijen en ruim 1000 tekeningen.
Niet vanuit comfort. Niet vanuit erkenning. Maar vanuit een innerlijke noodzaak.
Hij leefde in armoede.
Kon vaak geen modellen betalen en schilderde daarom zichzelf.
Werkte op wat hij kon vinden.
Doeken hergebruikt. De achterkant van werken. Soms eenvoudige stoffen.
Hij ging door.
En telkens als ik zie wat zijn werk vandaag opbrengt, miljoenen, voel ik dat contrast bijna lichamelijk.
De armoede waarin hij leefde.
De erkenning die pas kwam nadat hij er niet meer was.
Dat breekt iets in mij.
Maar tegelijk is het zijn kracht die blijft staan.
Niet de prijs. Niet de markt.
Maar de keuze om te blijven schilderen.
Om te blijven kijken.
Om zijn wond niet te verbergen.
Misschien voelde Munch diezelfde bewondering.
Hij zag het vuur. Het branden.
Niet de tragiek alleen, maar de intensiteit van een mens die zijn eigen vlam niet doofde.
Wie verder wil kijken, verder wil lezen over Vincent en wat hij mij leert, kan hier verder:
Beeldverantwoording
Vincent van Gogh, Zelfportret met verbonden oor, 1889. Publiek domein.
© 2026 Dyon Scheijen – Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze publicaties mag zonder schriftelijke toestemming worden overgenomen, verspreid of commercieel gebruikt.
Opmerkingen