Deel II – Wanneer de rede slaapt

Francisco de Goya, El sueño de la razón produce monstruos (De slaap van de rede brengt monsters voort), 1799. Publiek domein.

Where Art Meets Science

Een reeks essays over horen, waarnemen en de binnenwereld van de mens.

Deel II – Wanneer de rede slaapt

Francisco Goya en de nacht van de binnenwereld

In het eerste deel van deze reeks werd het oor landschap.

Bij Bosch stond het als architectuur in een kosmische hel.

Bij Goya verschuift de hel.

Niet langer een plaats.

Maar een toestand.

Een ziekte die zijn wereld stil maakte

Rond 1792 wordt Francisco Goya ernstig ziek. Wat hij precies had, weten we niet met zekerheid. Er is gespeculeerd over loodvergiftiging, een virale encefalitis, Ménière-achtige klachten, auto-immuunprocessen.

Wat vaststaat: hij verliest zijn gehoor.

Niet tijdelijk.

Niet gedeeltelijk.

Maar blijvend.

In de achttiende eeuw betekende doofheid meer dan een sensorisch verlies. Het betekende sociale verwijdering. Gesprekken werden moeilijk. Subtiliteit ging verloren. Ironie werd lastiger. Fluisteringen onhoorbaar.

En zonder moderne audiologie betekende dat: aanpassen of verdwijnen.

Goya paste zich niet aan door stiller te worden.

Hij werd radicaler.

Van hofschilder naar binnenwereld

Voor zijn ziekte was Goya een gevierd hofschilder. Portretten van adel. Religieuze fresco’s. Succes.

Na zijn ziekte verandert zijn stijl.

Scherper.

Darker.

Kritischer.

Vrijer.

Zijn reeks Los Caprichos verschijnt in 1799. Satirisch, bijtend, maatschappijkritisch. Geen veilige kunst meer.

En in die reeks staat prent 43:

El sueño de la razón produce monstruos.

De slaap van de rede brengt monsters voort.

Wat zien we werkelijk?

Een man, slapend over zijn bureau.

Achter hem zwermen uilen, vleermuizen, schaduwfiguren.

De monsters zijn niet fysiek tastbaar.

Ze komen niet uit de wereld.

Ze rijzen op uit de duisternis achter hem.

Dit is geen middeleeuwse hel.

Dit is een brein zonder houvast.

Wat gebeurt er wanneer rede slaapt?

Wanneer structuur tijdelijk verdwijnt?

Wanneer externe input vermindert?

In stilte kan interne activiteit groter worden.

De nacht als versterker

Veel mensen met tinnitus beschrijven de nacht als het moeilijkste moment van de dag.

Overdag is er context.

Gesprek.

Beweging.

Geluid.

’s Nachts blijft men achter met zichzelf.

Niet omdat het geluid objectief harder wordt.

Maar omdat de verhouding verschuift.

Wat overdag achtergrond is, kan ’s nachts voorgrond worden.

Wat Goya verbeeldt, is niet expliciet tinnitus.

Hij tekent geen oor.

Hij benoemt geen klacht.

Maar hij toont wat het betekent wanneer de binnenwereld geen tegengewicht meer heeft.

De monsters zijn geen demonen.

Ze zijn ervaringen zonder externe oorsprong.

En dát maakt het beeld zo herkenbaar.

Quinta del Sordo – het huis van de dove

Aan het einde van zijn leven trekt Goya zich terug in een huis buiten Madrid. De naam van het huis: Quinta del Sordo.

Het huis van de dove.

Ironisch genoeg droeg het die naam al vóór hij er woonde. Maar de symboliek is onontkoombaar.

Op de muren van dit huis schildert hij wat later bekend wordt als de Zwarte Schilderijen.

Geen opdrachten.

Geen publiek.

Geen hof.

Alleen binnenwereld.

Saturnus die zijn kind verslindt.

Heksen.

Duistere figuren.

Geen theatrale religie.

Maar existentiële onrust.

Hier schildert hij niet voor erkenning.

Hij schildert om te bestaan.

Doofheid en perceptie

Gehoorverlies is geen louter mechanisch probleem.

Het verandert verhouding.

Wanneer auditieve input vermindert, wordt het brein niet stil. Het brein blijft actief. Het voorspelt. Het vult in. Het genereert betekenis.

In moderne termen weten we dat het auditieve systeem een voorspellend systeem is. Het brein verwacht patronen. Wanneer input verandert, kan interne activiteit relatief prominenter worden.

Dat is geen fout.

Dat is neurobiologie.

Maar zonder begrip kan die interne activiteit bedreigend voelen.

Wat Goya schildert in De slaap van de rede is precies dat moment waarop interne activiteit geen rationele bedding meer heeft.

Rede slaapt.

Interpretatie ontspoort.

Monsters verschijnen.

Geen diagnose, wel waarheid

Het zou historisch onjuist zijn om te stellen dat Goya tinnitus afbeeldt.

Dat weten we niet.

Maar we weten dat hij doof werd.

We weten dat hij geïsoleerd raakte.

We weten dat zijn werk donkerder werd.

En we zien in zijn prent een mens die overweldigd wordt door zijn eigen binnenwereld.

Dat is geen medische claim.

Dat is een fenomenologische herkenning.

Tinnitus is geen monster.

Maar de angst eromheen kan dat worden.

Onbegrip kan dat worden.

Isolement kan dat worden.

Wat Goya toont, is hoe snel de binnenwereld groter kan worden dan de buitenwereld wanneer betekenis wegvalt.

Van Bosch naar Goya

Bij Bosch stond het oor in een kosmisch decor van straf en zonde.

Bij Goya is het decor verdwenen.

Wat overblijft is de mens.

Geen theologie.

Geen allegorie.

Maar psychologische realiteit.

De verschuiving is cruciaal.

Van buitenwereld naar binnenwereld.

Van symboliek naar ervaring.

Van hel naar brein.

Kunst en wetenschap raken elkaar hier

Wetenschap beschrijft hoe perceptie werkt.

Hoe het brein voorspelt.

Hoe stilte niet leeg is maar actief.

Kunst toont hoe dat voelt.

Goya’s prent is geen illustratie van een aandoening.

Het is een illustratie van ontregeling.

En misschien is dat precies waarom het zo krachtig resoneert bij mensen die worstelen met interne geluiden, met slapeloze nachten, met angst voor wat niet zichtbaar is.

Niet omdat het tinnitus afbeeldt.

Maar omdat het de menselijke ervaring afbeeldt wanneer de rede geen houvast meer biedt.

Een tweede stap in de reis

In deze reeks is Goya geen voetnoot.

Hij is de tweede stap.

Bosch maakte het oor zichtbaar.

Goya maakte de nacht zichtbaar.

En daarmee verschuift het gesprek.

Niet langer: wat hoor ik?

Maar: wat doet het met mij?

Dat is waar kunst en audiologie elkaar werkelijk ontmoeten.

Where Art meets Science.

Beeldverantwoording

Afbeelding: Francisco de Goya, El sueño de la razón produce monstruos, 1799. Publiek domein. Bron: Museo del Prado / Wikimedia Commons.

© 2026 Dyon Scheijen – Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze publicaties mag zonder schriftelijke toestemming worden overgenomen, verspreid of commercieel gebruikt.