Deel I - Het oor dat groter werd dan het lichaam
- Art of Hearing | Dyon Scheijen
- 27 feb
- 4 minuten om te lezen
Bijgewerkt op: 1 mrt
Where Art Meets Science
Een reeks essays over horen, waarnemen en de binnenwereld van de mens.
Deel I - Het oor dat groter werd dan het lichaam
Het begon niet bij een theorie.
Niet bij een audiologisch model.
Niet bij een wetenschappelijk artikel.
Het begon in Londen.
In de museumwinkel van de Tate Modern stond een klein beeldje tussen kunstboeken en reproducties. Geen groot werk. Geen toelichtende context. Gewoon een object.
Twee oren.
Rechtop.
Doorboord.
Een zwaard ertussen.
Het was geen esthetisch fraai souvenir. Het was ongemakkelijk. Bijna gewelddadig.
Waarom zou iemand dit maken?
Waarom zou iemand dit willen bezitten?
Ik nam het mee. Niet voor mijzelf, maar voor Engelse vrienden die in Londen een tinnituskliniek hadden. Een doorboord oor als geschenk aan mensen die dagelijks werken met de kwetsbaarheid van horen.
Pas later ontdekte ik dat dit fragment afkomstig was uit het rechterpaneel van De tuin der lusten van Jheronimus Bosch.
Het detail kwam eerst.
Het geheel volgde pas later.
De tuin der lusten als binnenwereld
Het originele drieluik hangt in het Museo del Prado.
Wanneer het geopend wordt, ontvouwt zich een wereld in drie delen: begin, overvloed, ontwrichting.
Links het paradijs.
Midden het leven in uitbundige veelheid.
Rechts de hel.
En in dat rechterpaneel staan ze: twee monumentale oren.
Niet als onderdeel van een lichaam.
Maar als zelfstandige architectuur in het landschap.
Tussen de oren staat een groot mes.
In middeleeuwse beeldtaal kan het oor staan voor gehoorzaamheid of luisteren naar het goddelijke woord. Het doorboren kan straf symboliseren.
Maar wat mij blijft intrigeren is de schaal.
Bosch vergroot het oor tot iets dat groter is dan het lichaam zelf.
Het oor wordt plaats.
Het oor wordt landschap.
En daarmee verandert het van functie.
Het is niet langer alleen een zintuig.
Het wordt een grens.
Wat buiten klinkt, wordt binnen ervaren.
Maar wat binnen ontstaat, kan zich ook als realiteit aandienen.
Bosch schildert geen anatomie.
Hij schildert ervaring.
De Boommens en de zichtbare binnenkant
Naast de oren staat een hybride figuur die later door kunsthistorici āde Boommensā is genoemd. Bosch zelf gaf hem geen titel.
Zijn romp is open. Binnenin speelt zich een wereld af.
Zijn benen lijken boomstammen.
Zijn blik draait zich naar de toeschouwer.
Wat opvalt is de afwezigheid van theatrale wanhoop.
Er is geen dramatische uitvergroting van pijn.
Eerder een stille constatering.
De binnenwereld is zichtbaar geworden.
Hier raakt kunst aan iets wat eeuwen later pas wetenschappelijk werd beschreven: waarneming is constructie.
Het brein registreert niet alleen. Het interpreteert. Het bouwt een wereld.
En soms kan die wereld groter worden dan de buitenwereld.
Escher - herkenning en zelfidentificatie
Toen M. C. Escher in 1922 het werk van Bosch in het Prado zag, liet het hem niet los.
In 1935 maakte Escher een prent die bekendstaat als Self-Portrait (after Bosch). Hij liet zich direct inspireren door de figuur die later de Boommens werd genoemd.
Waarom noemt hij het een zelfportret?
In die periode woonde Escher in Zwitserland. Hij had ItaliĆ« moeten verlaten, miste het mediterrane licht, de architectuur, de patronen die hem jarenlang voedden. Hij voelde zich artistiek minder geĆÆnspireerd door zijn omgeving.
Wanneer de buitenwereld minder spreekt, kan de blik naar binnen keren.
Is het toeval dat hij zich juist dan identificeert met een figuur wiens binnenwereld zichtbaar is?
Een romp die open is.
Een lichaam dat tegelijk structuur en kwetsbaarheid draagt.
Escher verklaart het niet psychologisch. Maar hij kiest wƩl voor de term zelfportret.
Daarmee plaatst hij zichzelf in dialoog met Bosch.
Van intuĆÆtie naar wiskunde
In 1954 exposeerde Escher tijdens het Internationaal Wiskundecongres in Amsterdam.
Daar zagen Roger Penrose en zijn vader Lionel Penrose zijn werk.
Wat Escher intuĆÆtief tekende - onmogelijke trappen, structuren die intern kloppen maar fysiek niet kunnen bestaan - werd door hen wiskundig beschreven.
De Penrose-ladder werd geboren.
In hun publicatie bedanken zij Escher voor de inspiratie.
Escher leest het artikel.
Ziet zijn intuĆÆtie vertaald in wiskundige taal.
En gebruikt die beschrijving weer als bron voor nieuwe werken: Klimmen en dalen, Waterfall.
De ladder die blijft stijgen.
Maar nooit hoger komt.
Van wiskunde naar geluid
De cognitief psycholoog Roger Shepard zag deze visuele illusies en vroeg zich af of iets vergelijkbaars auditief mogelijk was.
Zo ontstond de Shepard tone.
Een toon die blijft stijgen.
Maar nooit arriveert.
Intern consistent.
Extern onmogelijk.
En deze techniek vond haar weg naar de filmwereld.
In films van Christopher Nolan, vaak in samenwerking met Hans Zimmer, wordt deze auditieve illusie ingezet om spanning op te bouwen.
Het lichaam reageert.
Het brein verwacht ontlading.
Maar die komt niet.
De kern
Van Bosch naar Escher.
Van Escher naar Penrose.
Van Penrose naar Shepard.
Van Shepard naar de cinema.
Wat zichtbaar wordt, is een doorgaande lijn.
Kunst toont wat wetenschap later beschrijft.
Wetenschap vertaalt wat kunst intuĆÆtief verbeeldt.
En onder die hele beweging ligt Ć©Ć©n fundamentele waarheid:
De mens leeft niet alleen in de buitenwereld.
De mens leeft in de wereld zoals hij die waarneemt.
Het oor vangt trillingen op.
Het brein maakt er betekenis van.
En soms kan die betekenis groter worden dan het lichaam.
Misschien is dat waarom dat kleine beeldje in Londen het begin werd van een grotere zoektocht.
Niet omdat het een mooi object was.
Maar omdat het een vraag stelde.
Tot slot
Soms reist een beeld eeuwen.
Van een atelier in ās-Hertogenbosch
naar een prent in Baarn.
Van een visioen in verf
naar een lijn in grafiet.
Wat Bosch schilderde als morele verbeelding,
zag Escher als structuur.
Wat Escher intuĆÆtief tekende,
werd door wiskundigen beschreven.
En wat beschreven werd,
werd opnieuw verbeeld.
Zo beweegt inspiratie.
Niet in rechte lijnen.
Maar in cirkels.
Wie verder wil kijken naar de concrete sporen van Bosch in het werk van Escher, kan zich verdiepen in de toelichtingen van Escher in Het Paleis.
Niet om het mysterie te ontkrachten.
Maar om te zien hoe zorgvuldig het spoor is.
Want misschien is dat wat kunst ons leert:
Dat wat wij waarnemen nooit alleen van nu is.
Dat beelden echoās dragen.
En dat zien soms begint met opnieuw kijken.
Bronnen en verdieping
Escher in Het Paleis
Escher geĆÆnspireerd door Bosch
Beeldverantwoording
Jheronimus Bosch, detail uit De tuin der lusten, ca. 1490ā1510. Publiek domein. Collectie Museo del Prado, Madrid.
Ā© 2026 Dyon Scheijen ā Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze publicaties mag zonder schriftelijke toestemming worden overgenomen, verspreid of commercieel gebruikt.
Opmerkingen