De kracht van woorden. En de kunst van luisteren.
Gisteravond keek ik drie uur lang naar Zomergasten. Jim van Os, psychiater en wetenschapper, was de laatste gast in een reeks van bijzondere zomergasten. Drie uur lang één gesprek. Alleen dat vind ik al bijzonder.
Geen haast. Geen gesprek dat na vijf minuten moet worden afgerond. Geen muziek die voortdurend op de achtergrond meespeelt. Geen snelle wisseling van onderwerpen. Gewoon luisteren, vragen stellen, een fragment bekijken, even stil zijn en weer verder praten. Wat een verademing.
Maar misschien vind ik wat er ná zo’n uitzending gebeurt nog wel net zo interessant. De reacties. De discussies. Mensen die het helemaal met Jim van Os eens zijn en mensen die zich juist fel tegen zijn uitspraken verzetten. En dat is goed. We hebben discussie nodig. Juist door met elkaar van gedachten te verschillen, kunnen we verder komen.
Maar dan moeten we wel iets belangrijks blijven doen: luisteren naar wat de ander werkelijk probeert te zeggen. En daar begint voor mij een heel ander verhaal. Het verhaal over woorden.
Is groen eigenlijk groen?
Neem eens een heel eenvoudig woord: groen. Waar denk jij aan? Gras? Bomen? Een verkeerslicht? Kermit de Kikker? Groente? Misschien roept dat ene woord bij jou iets totaal anders op dan bij mij. En toch gebruiken we hetzelfde woord.
Dat lijkt misschien een flauw voorbeeld, maar eigenlijk gebeurt dit de hele dag. Wij gebruiken woorden om onze wereld begrijpelijk te maken. Dat is prachtig. Zonder taal kunnen we geen kennis delen, geen wetenschap bedrijven, geen verhalen vertellen, geen zorg organiseren en geen gesprek voeren.
Maar een woord is nooit de hele werkelijkheid. Een woord verwijst naar iets. En precies daar ontstaat ruimte voor verschil, interpretatie, misverstanden en soms ook pijn.
ADHD. Autisme. Psychose.
Jim van Os sprak tijdens Zomergasten veel over diagnoses en over woorden uit de DSM. ADHD. Autisme. Depressie. Borderline. Bipolair. Psychose.
Woorden die bedoeld zijn om iets te beschrijven. Om ervaringen te ordenen. Om onderzoek mogelijk te maken en behandeling richting te geven. En soms geven die woorden mensen juist enorm veel erkenning. Dus dát is wat ik al die tijd ervaar. Eindelijk begrijp ik mezelf beter. Ik ben niet de enige.
Dat kan ontzettend waardevol zijn. Maar dezelfde woorden kunnen ook iets anders doen. Ze kunnen een mens kleiner maken. Een etiket worden. Een verklaring voor bijna alles. Een verwachting oproepen over hoe iemand zou moeten zijn.
En dan bestaat het risico dat we niet meer vragen: Wie ben jij? Maar denken dat we het antwoord al kennen omdat er ergens een diagnose staat.
Volgens mij zit precies daar een belangrijk deel van het pleidooi van Jim van Os. Het gaat niet alleen om de vraag: Klopt het woord? Maar ook: Wat doet dat woord?
Met degene die het hoort. Met ouders. Met een partner. Met een school. Met een werkgever. Met zorgverleners. En met de manier waarop iemand naar zichzelf gaat kijken.
Dat is een belangrijke nuance. Een diagnose kan helpen. Maar een diagnose is nooit de hele mens.
De kracht van taal
Binnen Acceptance and Commitment Therapy, ACT, speelt taal een grote rol. Ons brein is fantastisch. We kunnen vooruitdenken, terugdenken, plannen, problemen oplossen, verhalen maken en verbanden leggen.
Maar datzelfde brein kan ons ook behoorlijk in de weg zitten. Want woorden kunnen heel echt gaan voelen. Dit komt nooit meer goed. Ik kan dit niet aan. Dit geluid moet weg. Als dit zo blijft, trek ik het niet.
Het zijn gedachten. Maar ons lichaam en ons brein kunnen erop reageren alsof het feiten zijn.
Binnen ACT proberen we daarom niet alle moeilijke gedachten weg te krijgen. We leren er anders naar kijken. Een gedachte weer een gedachte laten zijn. Niet iedere gedachte hoeft opgelost te worden. Niet iedere gedachte hoeft bestreden te worden. En niet iedere gedachte hoeft gevolgd te worden.
Dat klinkt eenvoudig, maar het kan enorm krachtig zijn.
Als één geluid alles overneemt
Als klinisch fysicus-audioloog zie ik regelmatig mensen met tinnitus. Sommige mensen zijn werkelijk aan het einde van hun Latijn.
Een geluid dat niemand anders kan horen, kan zo veel aandacht gaan opeisen dat het hele leven erdoor wordt beheerst. Het geluid is er bij het wakker worden, tijdens het werk, tijdens een gesprek, in bed, in stilte. Overal. En op een bepaald moment kan iemand gaan voelen: Dit geluid is mijn leven geworden.
Dat lijden moeten we nooit onderschatten. Maar tegelijkertijd probeer ik samen met iemand naar iets anders te kijken. Het leven bestaat uit meer dan dat geluid. Er zijn mensen van wie je houdt. Werk. Natuur. Muziek. Herinneringen. Een kop koffie. Een wandeling. De zon op je gezicht. Een gesprek. Een aanraking.
Dat is er óók. Alleen kan het moeilijke soms zo groot worden dat al het andere nauwelijks nog ruimte krijgt.
Daarom gebruik ik graag mijn metafoor van het glas. We hoeven niet altijd eerst alles wat moeilijk is uit het glas te halen. Soms moeten we proberen: het glas groter te maken. Zodat er naast het moeilijke ook weer ruimte komt voor andere dingen. Voor leven.
Een mens die een mens helpt
Tijdens Zomergasten sprak Jim van Os opvallend vaak over ervaringsdeskundigen. Dat raakte me.
Mensen die een bepaalde weg zelf hebben gelopen. Die weten hoe het voelt. Die niet alleen kennis hebben uit boeken, maar kennis uit het leven. Soms heeft zo iemand maar één woord nodig. Eén blik. Eén zin. Ik weet wat je bedoelt.
En ineens gebeurt er iets. Iemand voelt zich gehoord. Niet gerepareerd. Niet opgelost. Niet geclassificeerd. Gehoord.
Misschien onderschatten we hoe krachtig dat is. Een mens die een ander mens helpt. Niet omdat hij alle antwoorden heeft, maar omdat hij aanwezig is. Omdat hij luistert. Omdat hij probeert te begrijpen.
Human
Ik moest tijdens de uitzending steeds denken aan één woord: Human.
Mens. Menselijk. Humaan.
Voor mij zit daar iets heel wezenlijks in. Er zijn voor de ander. Luisteren. Niet meteen oordelen. Nieuwsgierig blijven. Beseffen dat de mens tegenover je een heel leven met zich meedraagt. Een geschiedenis. Relaties. Verlies. Angst. Liefde. Lichamelijke ervaringen. Gedachten. Verwachtingen. Mogelijkheden.
En precies daar ligt volgens mij ook de grote uitdaging binnen de zorg. Een mens bestaat uit ontzettend veel schakels.
Binnen mijn eigen vakgebied zie ik dat iedere dag. Horen gaat natuurlijk over de oren. Maar horen gaat ook over het brein. Over aandacht. Over emoties. Over verwachtingen. Over betekenis. Over communicatie. Over werk. Over relaties. Over de omgeving. Over deelname aan de maatschappij.
Daarom zeg ik al jaren: Horen is meer dan enkel de oren.
Misschien moeten we soms terug in de tijd
En toen viel me tijdens Zomergasten nog iets anders op. Niet alleen wát er gezegd werd was belangrijk. Ook de vorm deed iets.
In mijn lezingen laat ik soms zien hoe communicatie in een paar generaties enorm veranderd is. Zet eens een oud Polygoonjournaal naast een programma als De Wereld Draait Door. Niet omdat het ene goed is en het andere fout, maar kijk eens naar het tempo. De snelheid. De hoeveelheid beelden. De muziek. De snelle overgang naar een volgend onderwerp. Een volgende gast. Een volgende prikkel.
Onze communicatie is steeds sneller geworden.
En daar staat Zomergasten bijna haaks op. Drie uur lang één gast. Een vraag mag even blijven liggen. Iemand mag zoeken naar woorden. Er mag een stilte vallen. Een fragment mag iets oproepen wat pas later in het gesprek betekenis krijgt.
Er hoeft niet voortdurend iets te gebeuren. En juist daardoor gebeurt er heel veel. Er ontstaat diepgang. Emotie. Verwondering. Kennis. Irritatie soms ook. Een nieuw inzicht. En begrip.
Niet altijd overeenstemming, maar wel de mogelijkheid om een ander mens beter te leren begrijpen.
Misschien is luisteren wel moeilijker geworden
We leven in een tijd waarin we overal direct op kunnen reageren. Een bericht. Een uitspraak. Een filmpje van twintig seconden. En binnen een paar seconden hebben we een mening. Eens. Oneens. Goed. Fout. Voor. Tegen.
Maar juist bij moeilijke onderwerpen is de werkelijkheid zelden zo eenvoudig. Een paar woorden vertellen niet het hele verhaal. Een diagnose vertelt niet het hele verhaal. Een wetenschappelijk model vertelt niet het hele verhaal. En één mens vertelt ook niet het hele verhaal.
Daarom hebben we nuance nodig. En om nuance te kunnen vinden, moeten we eerst luisteren. Niet minder discussiëren. Juist niet. Maar misschien wel beter. Langzamer. Met meer vragen. Met iets minder zekerheid.
En met de bereidheid om te denken: Misschien bedoelt die ander iets anders dan wat ik er nu meteen van maak.
Dat is misschien wel één van de belangrijkste lessen die ik uit deze drie uur Zomergasten haal. Niet dat we na afloop allemaal hetzelfde moeten denken. Gelukkig niet. Maar voordat we reageren, oordelen, classificeren of behandelen, kunnen we misschien eerst één ding proberen: werkelijk horen wat de ander probeert te zeggen.
En horen betekent voor mij veel meer dan geluid waarnemen met onze oren. Horen is aandacht geven. Horen is nieuwsgierig blijven. Horen is ruimte maken voor de werkelijkheid van een ander. Horen is soms ook je eigen overtuiging even opzij durven zetten. Niet om haar kwijt te raken, maar om de ander binnen te laten.
Misschien begint menselijkheid precies daar. Bij een mens die probeert een ander mens te begrijpen. Met woorden. Maar soms ook zonder woorden. Door er gewoon te zijn.
Horen is meer dan enkel de oren.
Wie meer wil lezen over hoe ik vanuit mijn eigen vakgebied, ACT en tinnitus naar die ruimte in ons leven kijk, kan mijn eerdere blog lezen:
Het glas groter maken
En wie de uitzending met Jim van Os zelf wil terugkijken:
VPRO Zomergasten
Opmerkingen